Arnhem Spookstad - Evacuatie na de Slag, 1944-'45


ARNHEM SPOOKSTAD


Hoofdstuk 9

Een optocht van zielige mensen

Johanna ten Hove zat die zondagmorgen in Apeldoorn in de Zuiderkerk. ,,Tijdens de dienst kwam er bericht dat het gebouw ontruimd moest worden voor de opvang van evacuees uit Arnhem. Er werd om hulp gevraagd voor het vervoer van ouderen en zieken. Een van mijn broers pakte de bakfiets, de andere een transportfiets en vader ging met buren met een handkar naar de Arnhemseweg. Daar naderde al gauw een hele stoet zielige mensen. Café Banning werd een soort EHBO-post; ik heb gehoord dat daar verscheidene baby's geboren zijn. Bij ons kwam eerst een gezin met een zieke dochter. Zij zijn later weer doorgegaan naar familie in Het Gooi.''
Clara Haselhoff gebruikt precies dezelfde uitdrukking voor de evacuees. ,,Geleidelijk aan kwam een optocht van zielige mensen met weinig bagage in een lange stoet Velp binnenstromen. Ik kreeg de drang om te helpen; ik was bijna veertien, maar dat was nog te jong. Ik besefte toen, dat ik later sociaal werkster wilde worden.''
Haar ouders namen een ouder echtpaar in huis. ,,Ze hadden een Pekineesje bij zich. Dat kopje met die bolle grote ogen, de zwarte platte neus, vertederend achter de tralies van het reismandje; ik was er niet bij weg te slaan. Moppe, zo heette hij, bleef een paar dagen bij ons. Het was voor mij een feest, want ik was gek op dieren. Mijn moeder had andere zorgen; later bleek dat ze niet goed met het echtpaar op kon schieten.''

's Avonds hadden we 23 evacuees in huis'

Arnhembrandt < Arnhemmers verlaten hun stad (Omroep Gelderland)

,,Toen de evacuatie van Arnhemmers begon stuurde mijn moeder mij de straat op, om er oudere mensen uit te halen voor onderdak'', vertelt Jan de Goede uit Velp. ,,'s Avonds hadden we 23 evacuees in huis. Iedereen had een bed of matras; mijn ouders, m'n broer en ik sliepen op de grond. Na drie weken moesten de evacuees in opdracht van de gemeente Rheden weer vertrekken. Moeder was toen door haar wintervoorraad voedsel heen.''
  Wil Rap woonde op een boerderij tussen de dorpen Harskamp, Otterlo en Wekerom. ,,We waren met twaalf kinderen, van vijf tot 23 jaar; ik was de jongste. Op een dag kwamen er evacuees uit Arnhem, op een platte wagen met een paard ervoor. Een man in een zwart pak schreeuwde tegen mijn vader dat hij twee gezinnen moest nemen. Mijn vader protesteerde; zijn huis was al zo vol. Dan moesten ze maar in de schuur, en dat gebeurde. Zes mensen werden ondergebracht in de varkensschuur. Ze kregen stro, dekens en natuurlijk eten. Het was geen succes. Ze pikten van alles, om te ruilen voor drank en sigaretten; zelfs de lakens die mijn moeder aan het wassen was. Mijn vader nam het niet langer en toen gingen ze weg; wat we overhielden waren de luizen. Er kwamen anderen voor in de plaats en er kwamen mensen uit het Westen aan de deur om eten. Iedereen werd geholpen. Mijn moeder kookte die winter voor 30 a 35 personen.''

'Misschien zie jij die sterren nu ook'

To Mijnlieff kwam na vier nachten zonder slapen, door de gevechten aan de Rijn en een doodvermoeiende tocht, geradbraakt aan in Velp. ,,In het begin had ik een tijd dat ik niet over de Slag in Arnhem vertellen of praten kon. 's Nachts was ik ook vaak onrustig en ik had nachtmerries. Maar na een tijdje kwam ik daar overheen. Het was net een leven uit een boek; iets waarover je wel leest, maar wat je nooit zelf echt zou meemaken. Maar het was pure werkelijkheid.''
De 20-jarige Willem Elbers had bij het vertrek uit Arnhem vlinders in de buik. ,,Nadat we samen op de Rosendaalseweg in een portiek schuilden voor mitrailleurkogels uit een vliegtuig had ik mijn meisje, Truus Vroom, niet meer gezien. Ik veronderstelde dat ze naar Wageningen was geëvacueerd. Toen wij uit Velp moesten vertrekken omdat daar geen eten meer was voor zoveel evacuees kozen we voor Ede. Zodra we daar aankwamen wilde ik haar gaan zoeken. Maar tot mijn grote teleurstelling bleek ook Wageningen ontruimd. We vonden huisvesting in Zeumeren. Elke dag ging ik naar de evacuatiebureau's, om op de naamlijsten te kijken. En als we 's avonds van het bakhuis naar de boerderij gingen om te slapen keek ik naar de sterren. Dan dacht ik: misschien doe jij dat ook wel. Uiteindelijk bleek dat Truus in Apeldoorn terecht was gekomen.''

Iets te drinken? Naar de pomp. 't Was zondag

Jurriën Güth fietste naar Hoenderlo. Zijn vrouw zat achterop en hield de kinderwagen vast, waarin de baby lag van zestien maanden. Verder liepen twee geiten mee, aangeschaft vanwege het melkgebrek. ,,Die lieten we er achter, bij een kennis. Wij gingen verder, naar Stroe. We vroegen bij een boerderij om iets te drinken voor de kleine zoon, maar werden verwezen naar de pomp; 't was zondag. Toen gingen we verder naar Putten. De familie daar had al geruime tijd naar ons uitgezien.''
Wiet Roelofs werd ondergebracht bij een bakker bij het Loo in Apeldoorn. ,,Voor de ouders was er een slaapkamertje; de kinderen kregen elk een strozak op de meelzolder. Aanvankelijk werden we hartelijk ontvangen, maar toen moeders voorraadje op was werd het al gauw te druk. Gastvrijheid verlenen aan een wildvreemd gezin valt natuurlijk niet mee, ook al helpen ze nog zo hard mee in de bakkerij en bij de schoonmaak. Ik hielp in de winkel en mocht 's avonds de broodbonnen op grote vellen plakken.''
Jopy Brouwer kwam terecht in Loenen. ,,Veel mensen uit onze straat werden in het kasteel geplaatst. Wij moesten naar een grote droogzolder van een wasserij bij de spoorweg, en sliepen daar met vijftig tot zestig mensen in het hooi. Je deed je behoefte in een emmer met een deksel erop. Je moest er corvee doen en de boel schoonmaken. We zijn er ongeveer zes weken gebleven. Daarna vertrokken we naar familie in Hilversum.''
,,In Rheden vroeg moeder om plaats bij een bakker'', zegt Diny Kok. ,,Dat was handig van haar, want dan kregen we vast wel brood. Het waren aardige mensen. Ik sliep in een kinderledikantje met de knieen hoog opgetrokken tot de kin.''

Roeiboot

Joop Westera woonde in Doesburg. ,,Ik bezat een fors uitgevallen roeiboot. Daar was ik trouwens op een vreemde manier aangekomen. Een Duitser was ermee aan komen roeien, legde aan bij de werf van Ankersmit en zei: 'Hier jongen, jij mag hem hebben'. Eind september wilde een stroom van vluchtelingen over de schipbrug bij Doesburg, maar die was gezonken. Ik heb toen drie dagen lang, vrijdag, zaterdag en zondag, als knulletje van vijftien jaar van 's morgens vroeg tot 's avonds laat mensen overgezet. Het was best een zware klus, want door de stroom kwam je altijd een krib lager uit; je moest dan een krib stroomopwaarts varen om weer op de startplek uit te komen. En daar sprongen dan meestal te veel mensen in de boot. Als er meer dan vijf personen en twee fietsen waren weigerde ik echter te varen. Dat gaf soms wat strubbelingen. Ik wilde er niets voor hebben, maar toch wierpen de mensen papiergeld in de boot. 's Avonds was dat een hele stapel, waar je overigens niets voor kon kopen, want er was niets te koop. Hoeveel mensen ik over heb gezet weet ik niet, en hoe ik het kon volhouden is me eigenlijk ook een raadsel. Maar het beeld van die wachtende en paniekerige mensen, die ik steeds weer uit de boot moest jagen omdat die overladen was, zie ik nog altijd voor me. Na drie dagen was het voorbij. Mogelijk was toen de pont bij Doesburg weer in de vaart. En korte tijd daarna werd mijn sloep gestolen.''
Jakoba Smallegange uit Brummen zat in Zutphen in de eindexamenklas gymnasium-B. ,,Dat is maar een paar kilometer, maar het was een onmeetbare afstand geworden. De IJssel ligt ertussen. De dijk langs de rivier was levensgevaarlijk door overvliegende vliegtuigen, zodat het te riskant was om naar school te gaan. Ik zat er behoorlijk over in hoe het nu moest met het examen. We kregen huiswerkpakketten toegestuurd, maar van correcties was geen sprake, laat staan van enige uitleg. Gelukkig waren in Brummen heel wat Arnhemse evacuees. Een van hen was chemisch ingenieur en die spijkerde me wat bij in de exacte vakken.''

Aardappels schillen

In de evacuatieplaatsen leefde de jeugd op straat. Bij de gastgezinnen ontbrak meestal de ruimte en ze konden nog niet naar school. Ze haalden kattekwaad uit en kwamen daarbij vaak in aanvaring met de bezetter. Aardappels schillen blijkt een populaire straf te zijn geweest.
,,Ik was al eens eerder in Rheden geweest, ik geloof in 1942, om naar de wedstrijd Rheden-Vitesse te kijken'', zegt Bertie Wemmers. ,,We konden niet naar school en daardoor waren we de hele dag op straat. Ik kreeg twee Rhedense vrienden. Samen trokken we overal heen; fruit gappen en zo. Zo belandden we op de weg van Arnhem naar Zutphen, waar Duitsers postten om de mensen hun fietsen af te pakken. We zagen dat en hup, een jongen ging de ene kant op en ik met de tweede de andere, om de mensen te waarschuwen. Na drie kwartier hadden we er genoeg van. Die Feldwebels hadden intussen zes fietsen gevorderd. Een van die Duitsers vroeg toen: 'breng jij die fietsen naar die villa'. Dat was een kolfje naar de hand van Jopie, en hij fietste er op weg. De Duitsers keken eerst raar, maar ze gingen er toen met een vaart achteraan op de andere fietsen. Ze pakten ons bij de kladden. We kregen een paar draaien om de oren en moesten twee uur in de kelder van de villa zitten. En toen naar huis, zonder fietsen natuurlijk.''
In Velp werden Stephanie Schönberger en haar broer op straat aangehouden. ,,We moesten toen in een school aardappels schillen. Na twee dagen kreeg mijn vader ons vrij. Doordat hij een Oostenrijker was en nogal rap van tong mocht hij ook nog twee keer naar ons huis in Arnhem om wat spullen op te halen. Wat een puinhoop hadden ze er van gemaakt; toen al. De derde keer lukte het niet meer; toen was Arnhem uitgestorven.''
Rein van den Berg ging vanuit Rheden wel tien keer terug naar Arnhem. ,,Een keer zijn we daarbij opgepakt door de Feldgendarmerie bij het Esperantohuis onderaan Schaapsdrift. We moesten aardappels schillen. En toen we werden vrijgelaten hebben we een fiets, een jas en aardappels meegepikt.''

Roddie Een man met een hond

Op een dag kwam bij Wil Rap in Harskamp een man met een hond aan de deur. ,,Dat zag je toen niet zo vaak. Het was een prachtige grijze keeshond die Roddie heette. Hij had een dikke pluimstaart en mooie spitse oren. Hij was een evacué uit Renkum of Arnhem en hij woonde in Kootwijkerbroek. Mijn vader vroeg de man of hij het dier wilde ruilen. 'Dat durf ik niet', was zijn antwoord. 'Mijn kinderen zullen huilen als ik zonder hond thuiskom; ze zijn zo gek met dat beest. Maar het wordt wel steeds moeilijker om hem eten te geven'. Mijn vader zei: 'Ik geef je er een stuk spek voor, een zak meel en eieren'. Heel lang stond de man te twijfelen. Toen zei hij: 'Ik doe het, met tranen in mijn ogen'. Halverwege de dam keek hij om. De hond wilde zijn baas achterna, maar mijn vader hield de riem stevig vast. Toen reed de man hard weg. Het dier werd vastgelegd op de plek van onze vorige hond, die was doodgeschoten door een Duitser. Hij at niet en hij dronk niet en hij lag heel zacht te janken. Drie dagen duurde het vasten. Toen gaf vader hem slachtafval en mocht hij hem aaien. Ik zou die kinderen zo graag willen vertellen hoe fijn hun hond het had bij ons. Hij was heel kwaad op Duitsers en dat kwam ons goed van pas. Hij ging altijd met ons mee en paste dan op onze fietsen. Hij hechtte zich zeer aan onze familie. Vreemden kwamen er niet in. Hij was heel trouw. Hij stierf heel veel jaren later, aan de voeten van mijn vader. Die nuchtere boer huilde, en wij met hem. We begroeven Roddie in de bongerd onder de pereboom. Ik heb nog een foto van hem en dat vind ik een kostbaar bezit.''
Maar op lang niet alle evacuatieadressen waren huisdieren welkom. Dat werd de hond van Leo Brameijer fataal. In Rheden mocht het dier niet mee naar binnen. Mira moest naar een koude schuur en was na een maand dood.


Naar hoofdstuk 10. Verdriet in een vijandige omgeving

Terug naar Inhoud

Aangepast zoeken

ANDRÉ HORLINGS OP INTERNET:
Arnhem Spookstad | Rees: De verzwegen deportatie | Kriegsgefangenenpost | Het drama van de SS Pavon
Artikelen en features | Krapulistische oprispingen | 100 jaar Apeldoornse Courant
Webcams: World Webcam Monitor > Unprotected webcams > Cruiseship cams > List of webcams and more
Media: Press > TV > Radio & video > Twitter and more
World: Atlas | Natural events | Weather > Climate change | Disasters > Earth's End
Various: Dutch Courage's Boeken | Guitar at Charles Bridge | Contact


© André Horlings
Make a Free Website with Yola.