Arnhem Spookstad - Evacuatie na de Slag, 1944-'45


ARNHEM SPOOKSTAD


Hoofdstuk 19

Angst voor de Arbeitseinsatz

De ontruiming van Arnhem had grote gevolgen voor wat we nu de 'risicogroepen' zouden noemen. Voor onderduikers die dachten er een goede schuilplaats te hebben gevonden; voor mannen die zich met of zonder documenten hadden weten te onttrekken aan de Arbeitseinsatz. Met het gedwongen vertrek vielen de argumenten weg waarom men in Arnhem 'onmisbaar' was. Toch rukte de evacuatie veel gezinnen uit elkaar. Mannen tussen zestien en 55 jaar konden zich nauwelijks op straat wagen. Op de soldaten bij de 'fuiken', die overal waren opgezet om arbeidskrachten te ronselen voor de aanleg van verdedigingswerken tegen het onvermijdelijke slotoffensief, maakte het argument dat iemand een evacuee was geen indruk. Veel mannen waagden dat risico niet en bleven achter.

Arbeitseinsatz

Een bewijs van vrijstelling van Arbeitseinsatz was een felbegeerd document. (Terug naar de bronnen) >

Oot Halm keerde, enkele dagen na de Slag om Arnhem, vanuit Elst terug naar Velp, waar ze een verpleegstersopleiding volgde. ,,Daar had zich intussen van alles afgespeeld. Tot mijn stomme verbazing wemelde het plotseling van de jonge mannen. Sommigen droegen doktersjassen; anderen overalls. Het bleken onderduikers te zijn, die hun toevlucht in het ziekenhuis hadden gezocht. Ze kregen allemaal een taak en een plek om zich te verstoppen als er een razzia kwam. Op een avond ging ik met een van hen naar een huis, waar twee mannen me begroetten met 'how do you do'. Dat waren para's van de Slag om Arnhem. Het werd mijn opdracht om ze elke avond 'uit te laten'. Stijf gearmd liep ik dan eerst met de een een blokje rond en daarna met de ander. Op een dag waren ze weg. Ze zijn naar het zuiden gebracht en veilig in Engeland aangekomen.''

Een klop op de wc-deur

In verband met de kans op razzia's hadden de mannen in het Hooiland in Beekbergen ergens in de bosjes een schuilhut van kuilvoerschotten gebouwd, maar Duitsers lieten zich er nauwelijks zien. Een bezoek kan Ger Ruuls zich duidelijk herinneren. ,,Dat gebeurde toen ik op de wc zat. Die was buiten het huis, maar wel in de voorgevel gesitueerd. Je kon er heerlijk je zangkwaliteiten tot zijn recht laten komen. Maar opeens werd mijn gezang verstoord door geklop en gerammel aan de deur. Ik dacht dat de zoon van de boer mij wilde plagen en riep: 'He, Gert-Jan, hou op; laat me lekker zingen', maar het geklop ging door. Toen deed ik de deur open en keek ik in de gezichten van enkele Duitse soldaten. Ook zij zullen stomverbaasd zijn geweest; zij dachten bij de voordeur van de boerderij te staan. Uiteindelijk bleek dat ze de weg waren kwijtgeraakt en alleen maar wilden weten hoe ze terug moesten fietsen.''
Een van de eerste evacuatieadressen van Bertie Wemmers was een boerderij in Hupsel, een gehucht bij Eibergen. ,,De eerste zondagmorgen zaten er ineens nog vier jongemannen en twee of drie vrouwen aan tafel; onderduikers die we niet eerder gezien hadden. Net toen de boer gebeden had en het eten zou beginnen werd er op de ramen gebonsd en hard geschreeuwd. De boerderij werd bestormd door Nederlandse SS'ers onder leiding van een oudere Duitser. De onderduikers moesten met de handen in de nek gaan staan; de jongemannen werden geslagen en geschopt, het was verschrikkelijk. Tenslotte werden er drie meegenomen; de vierde had schurft en mocht blijven. Voordat ze weggingen vroeg de boer nog of hij eerst mocht danken voor het eten en dat werd door die Duitser toegestaan.''
,,Al gauw kwam in Apeldoorn het bericht dat alle mannen zich moesten melden voor werk aan de Duitse verdediging'', zegt Wiet Roelofs. ,,Hoewel vader daar uiteraard niet veel zin in had werd hem door de bakker waar we woonden te verstaan gegeven dat hij voor evacuees geen risico wilde nemen, dus onderduiken was er niet bij. Met vele evacuees die dezelfde ervaring hadden kwam hij terecht in Zevenaar, waar ze tot ver in de omtrek tankgrachten moesten graven. Zo successievelijk namen de mannen er de benen en op een gegeven moment zag ook vader de kans schoon. Hij belandde op 3 december in Beekbergen, de dag na de grote razzia in Apeldoorn. Hij vroeg om onderdak bij een boerderij, waar toevallig ook een kennis woonde, de weduwe Gerritsen uit de St. Janskerkstraat. Ons vond hij terug op een heel ander adres, want we waren intussen verhuisd.''

Een razzia bij Montfoort

razzia < Opgepakte dwangarbeiders in de Rotterdamse Lefèvre de Montignylaan (Engelfriet.net). Tijdens de Rotterdamse razzia van 11 november 1944 werden maar liefst 50.000 mannen opgepakt. De groep die zich per fiets bij de Duitsers had gemeld of die al fietsend waren opgepakt, werd op de fiets via Gouda, Montfoort en Utrecht naar Amersfoort afgevoerd.

In november 1944 was Gerri van Nes uit Woerden getuige van het wegvoeren van mannen na een razzia. ,,Mijn moeder en ik waren aan de beurt om melk te halen. Het was een nare, tochtige herfstdag; de motregen ging over in mistslierten zoals Marten Toonder die tekent. We gingen naar Montfoort en om drie uur was het al schemerig. We luisterden goed: geen jagers, geen schoten; alles leek rustig voor de veertien kilometer terug. Na een poosje vloekte mijn moeder zachtjes. Ze had een slecht gezichtsvermogen en een bril met heel dikke glazen en ze kon haast niets meer zien. Ik kon de dijk van rijksweg 12 al onderscheiden; daar eerst een flauwe bocht en dan er onderdoor. Onder de brug doemde een menigte op, tussen pantservoertuigen, groene auto's en Duitsers met spijkerlaarzen. Het brugdek was niet te zien; daar golfde heel traag een mensenmenigte overheen. Het fietspad werd geblokkeerd door motoren met zijspan; we wurmden ons er langs. We hoorden kinderstemmen. Ik vroeg mijn moeder argeloos wat dat toch te betekenen had. Op hetzelfde moment greep zij me met haar lenige vingers in mijn nekvel en siste: 'Arbeitseinsatz! Wegwezen hier!'. Nooit in mijn leven zal ik de in-trieste aanblik vergeten van die haveloze, schuifelende, armzalige, tot op het bot verkleumde en vermoeide mannenmassa.''
,,De plaatselijke NSB was in Eerste Exloërmond heel actief'', merkte Tineke Boels. ,,Ze vonden dat die evacuees wel wat konden doen, en mijn vader werd opgepakt. Hij moest naar Westerbork om te graven. Hij vertrok met een overall aan en een schop over de schouder. We vonden het een raar gezicht en moesten er nog om lachen ook. Door bemiddeling van de NSB-burgemeester van Exloo is hij trouwens weer snel teruggekomen.''

Ik voelde mij even een held

Rein van den Berg kwam in februari in Borculo terecht. ,,Boer Krukering nam ons mee naar de Dijkhoek. We konden hem eerst niet verstaan. Toen hij hoorde dat broer Chris in Doesburg zat, om graafwerk te verrichten, zei hij tegen vader dat-ie hem moest halen; hij kon wel een extra hulp gebruiken. Maar vader durfde dat niet aan; hij was bang opgepakt te worden. Dus heb ik het aangeboden. Onderweg moest ik een paar keer een greppel induiken, omdat Typhoons en Spitfires overvlogen die schoten op alles wat bewoog. In Drempt vond ik Chris; hij was achter de kerk aan het graven. Ik overnachtte in de kazerne in Doesburg; ik moest wegduiken in het stro, want met twaalf jaar was ik toch wel erg jong voor een arbeider. Chris fietste de volgende dag met me mee. Toen moest hij zich op het gemeentehuis in laten schrijven als evacuee. Maar daar zei de ambtenaar: jij bent zeventien jaar en je moet morgen melden om loopgraven te maken. En dat heeft hij gedaan tot de bevrijding. Maar ik voelde me toch even een held.''


Naar hoofdstuk 20. De dieren vingen mijn tranen op

Terug naar Inhoud

Aangepast zoeken

ANDRÉ HORLINGS OP INTERNET:
Arnhem Spookstad | Rees: De verzwegen deportatie | Kriegsgefangenenpost | Het drama van de SS Pavon
Artikelen en features | Krapulistische oprispingen | 100 jaar Apeldoornse Courant
Webcams: World Webcam Monitor > Unprotected webcams > Cruiseship cams > List of webcams and more
Media: Press > TV > Radio & video > Twitter and more
World: Atlas | Natural events | Weather > Climate change | Disasters > Earth's End
Various: Dutch Courage's Boeken | Guitar at Charles Bridge | Contact


© André Horlings
Make a Free Website with Yola.