Arnhem Spookstad - Evacuatie na de Slag, 1944-'45


ARNHEM SPOOKSTAD


Hoofdstuk 25

Het kostelijke goed dat vrijheid heet

verrijzen < Prentbriefkaart uit serie 'Voor Vrijheid en Recht', uitgegeven in Mei 1945.

De vijand was verslagen, de handen gingen uit de mouwen, de wederopbouw begon. In de tweede helft van de jaren '40 leek de oorlog een incident van voorbijgaande aard; wie er op terugkwam was een zeurpiet. Pas daarna bleken, steeds nadrukkelijker, de gevolgen.
,,Wij, kinderen, zochten weer houvast op school en in ons spel'', vertelt Marianne van Halewijn. ,,Verhalen over onze schokkende ervaringen hadden hierin geen plaats. Het lijkt nu nog steeds of ik te vroeg een stuk jeugd kwijt ben geraakt. Ook later dacht ik gewoon verder te leven en ik wist niet dat ik er onbewust steeds op bedacht was dat er opeens weer een oorlog zou uitbreken en ik mensen en dingen kwijt zou raken. Angst en wantrouwen leidden een eigen, onzichtbaar leven, en ik besefte niet dat ik dat ook doorgaf aan mijn kinderen. M'n man had meer vertrouwen in het leven en dat leidde weleens tot misverstanden.''

Al het oud zeer kwam onweerstaanbaar naar boven

,,Pas dertig jaar later, toen de film 'Een brug te ver' werd opgenomen, werd ik weer nadrukkelijk met de Slag om Arnhem geconfronteerd. Ik raakte flink overspannen. Al het oud zeer kwam onweerstaanbaar naar boven; natuurlijk was daar ook andere narigheid bij die ik intussen beleefd had. Pas op de lange duur en met veel begeleiding werden alle gebeurtenissen minder actueel en raakte het gezinsleven meer ontspannen.''
Volgens een hulpverlener, die verder onbekend wil blijven, hebben sommige mensen zich na de oorlog geen moment meer veilig gevoeld. ,,Ik weet van iemand die een geweer onder haar bed had. Mochten ooit de Russen komen, dan zou ze het gebruiken. Niet om zichzelf te verdedigen, maar om een einde aan haar leven te maken. Want de Slag van Arnhem en wat erop volgde wilde ze niet nog eens meemaken. Te groot om op de handkar mee te mogen rijden, maar te klein om te lopen. De schaarste, die tot uiting kwam in de pakken koffie en sigaretten die ze hamsterde. De onschuld die ze niet te vroeg verliezen mocht en die ze toch verloor: door een aanranding van een boerenzoon. Haar geboortestad kwam zwaar beschadigd uit de oorlog tevoorschijn. Zijzelf draagt de littekens voor altijd mee. En ze is niet de enige.''

'Hebben we wel iets geleerd?'

Vrede bleef een onbereikbaar ideaal. Wim Weenink dichtte, bij de vijftigste herdenking van de Slag om Arnhem:

,,De stad is uit het puin herrezen,
Het leven is weer teruggekeerd.
De vijand verdrongen, de strijd gestreden,
Is hieruit wel veel geleerd?''


Kennelijk niet, zo is gebleken uit de vijftig jaren die sindsdien zijn verstreken.
,,Toen ik onlangs van Beekbergen naar Arnhem reed, waren mijn gedachten bij de televisiebeelden met colonnes vluchtelingen uit Ruanda'', zegt Henk Berensen. ,,Sjokkende mensen, met hun schamele bezittingen op weg naar het onbestemde. Ik dacht aan onszelf, vijftig jaar geleden; aan eenzelfde stroom mensen op de weg van Arnhem naar Apeldoorn, ook op weg naar een onbekend doel.''
,,Als ik nu op de televisie beelden zie van de opstanden en oorlogen die op zovele plaatsen woeden, voel ik daarbij wat ik zelf meemaakte in het niet verzinken'', zegt Marianne van Halewijn. ,,Ik heb op kleine schaal ondervonden hoe het is een vluchteling te zijn, een minimum aan kleding en voedsel te hebben en om gediscrimineerd te worden - en dan spraken de mensen bij wie we terechtkwamen nog dezelfde taal en hadden we een gemeenschappelijke vijand! Maar wanneer dat al zo'n grote invloed heeft gehad, hoe moet het dan met al die mensen op de televisie? Het is toch duidelijk dat we de slachtoffers, vooral de kinderen, niet in de steek mogen laten? Humanitaire hulp is beslist een noodzaak om escalaties in de toekomst te voorkomen. Dat is ook in ons eigen belang!''

'Vrijheid moet een recht zijn voor alle mensen'

Ze heeft door haar ervaringen een groter rechtvaardigheidsgevoel gekregen. ,,Ik ben, denk ik, ook meer strijdbaar geworden. Geweld vind ik verschrikkelijk en ik kan nog steeds niet goed tegen kapotte dingen; moedwillige vernielingen kunnen me heel kwaad maken. Ik heb bepaalde waarden leren kennen en ik tracht die door te geven: Ga niet af op vooroordelen; probeer zo goed mogelijk een eigen mening te vormen. Generaliseer niet en discrimineer niet. Nooit zijn alle mensen van een volk of land gelijk. En een meerderheid kan heel goed ongelijk hebben. Het opgroeien in vrede en vrijheid is een voorrecht, maar het zou een recht moeten zijn van alle mensen.''

De Brug naar Arnhem werd uiteindelijk in november 1944 tijdens een geallieerd bombardement vernietigd (VanReij.info) >

Voor Henk Berensen loopt de brug, die sinds 1978 John Frostbrug heet, als een rode draad door zijn leven. ,,Ik heb hem als zes a zevenjarige zien bouwen en was erbij toen hij in 1935 geopend werd. In de vroege morgen van 10 mei 1940 werd ik wakker van de daverende klap waarmee hij werd opgeblazen en ik besefte meteen: de oorlog is begonnen. Tijdens de Slag bleek hij een brug te ver en tijdens de evacuatie werd hij stukgebombardeerd. Ik hoop dat mijn kinderen en kleinkinderen zich bewust blijven van het kostelijke goed dat vrijheid heet.''

'Sorry for the mass we made'

To Mijnlieff ontdekte, in alle geweld, toch nog lichtpuntjes in het gedrag van vriend en vijand. ,,Aan de Hulkesteinseweg zaten wij tijdens de Slag temidden van de gevechten. Dan was je Duits, dan was je Engels. We brachten de dagen door in een klein schuilkeldertje in de tuin. De Engelsen gebruikten ons huis een nacht voor de opvang van gewonden; de deksel van een antieke dekenkist diende als brancard. Ze haalden in hun haast natuurlijk veel overhoop en ook werd het een en ander omvergegooid. Toen wij weer 'Duits' waren en tijdens een gevechtspauze even het huis ingingen om wat eetbaars te zoeken vonden wij een ontroerend briefje in de keuken: 'Sorry for the mass and breakages we made - Tommy'; excuses voor de troep die we maakten. Het was tekenend voor de Engelse mentaliteit; het idee dat je daar nog de tijd voor nam in die hectische bende. Maar ook moest ik terugdenken aan 10 mei 1940, toen we meteen de eerste ochtend van de oorlog Duitsers in de voortuin hadden die gaten moesten graven voor palen voor de telefoonverbindingen. Voordat zo'n engerd in camouflagepak begon belde hij bij ons aan om zich ervoor te verontschuldigen. Hij zou oppassen voor de tulpenbollen; hij zei: 'Ich will versuchen Ihre Tulpen nicht zu verletzen'.''
Jan Kramer denkt nog steeds met groot ontzag en eerbied terug aan zijn overleden ouders. ,,Het waren twee eenvoudige mensen, maar hun inzet en moed laten zich niet beschrijven. In een groot godsvertrouwen zetten ze zich in voor de medemens. Ze hielpen mensen die in moeilijkheden waren; vooral joden. Ze haalden joodse kinderen op uit Amsterdam, gaven onderdak en zorgden met vele anderen voor onderduikadressen in Arnhem, Limburg en Brabant. We doorstonden drie invallen door SD en SS, waarbij het huis overhoop gehaald werd en er met veel geschreeuw urenlang geweerlopen op je stonden gericht; ik heb er nog weleens last van. Maar er is nooit iets of iemand gevonden; er was een goede schuilplaats. Vader is ook eens opgepakt en hardhandig verhoord met slaag en bedreiging. Maar hij liet niets los; hij wist dat anders vele gezinnen en onderduikers zouden worden opgepakt. Op wonderbaarlijke wijze en door toedoen van onze huisarts dr. Broeker kwam hij na een week weer vrij, geestelijk en lichamelijk kapot, maar hij ging meteen weer door met zijn verzetswerk. Onze ouders waren voor ons, hun kinderen, een groots voorbeeld. Het waren kleine, grote helden.''

Tineke Boels herinnert zich een uitspraak van haar vader. ,,Na de bevrijding liep ik samen met mijn broertje, aan weerszijden aan vaders hand, door de puinhopen van Arnhem. En toen zei hij: 'Dit mag nooit vergeten worden. Het komt in de geschiedenisboekjes en dan kunnen jullie zeggen: dat heb ik meegemaakt'. En hij huilde.''

terugkeer

Het verwoeste Arnhem na de bevrijding in april 1945 (Arnhem Spookstad)


Ga niet af op vooroordelen; probeer zo goed mogelijk een eigen mening te vormen.
Generaliseer niet en discrimineer niet.
Nooit zijn alle mensen van een volk of land gelijk.
En een meerderheid kan heel goed ongelijk hebben.
Het opgroeien in vrede en vrijheid is een voorrecht, maar het zou een recht moeten zijn van alle mensen.

MARIANNE SORGEDRAGER-VAN HALEWIJN


Naar Medewerkers aan dit boek

Terug naar Index

Aangepast zoeken

ANDRÉ HORLINGS OP INTERNET:
Arnhem Spookstad | Rees: De verzwegen deportatie | Kriegsgefangenenpost | Het drama van de SS Pavon
Artikelen en features | Krapulistische oprispingen | 100 jaar Apeldoornse Courant
Webcams: World Webcam Monitor > Unprotected webcams > Cruiseship cams > List of webcams and more
Media: Press > TV > Radio & video > Twitter and more
World: Atlas | Natural events | Weather > Climate change | Disasters > Earth's End
Various: Dutch Courage's Boeken | Guitar at Charles Bridge | Contact


© André Horlings
Make a Free Website with Yola.